Dinh dưỡng là yếu tố quan trọng trong phòng và điều trị đái tháo đường

Đái tháo đường đang trở thành một thách thức sức khỏe cộng đồng đáng báo động. Tại Việt Nam, gánh nặng của bệnh đái tháo đường ngày càng gia tăng, với ước tính tới năm 2025 có hơn 7 triệu người đang được chẩn đoán mắc bệnh. Gánh nặng không chỉ dừng lại ở việc kiểm soát đường huyết hàng ngày, mà còn ở nguy cơ đối mặt với các biến chứng nghiêm trọng trên tim mạch, thận và mắt, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.

Nhận thức được điều này, các hướng dẫn điều trị toàn cầu đã không ngừng phát triển, trong đó dinh dưỡng trị liệu ngày càng khẳng định vai trò nền tảng. Các bằng chứng khoa học mới nhất được tổng hợp bởi Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) đã chỉ ra rằng, chìa khóa thành công nằm ở việc lựa chọn các mô hình ăn uống linh hoạt và cá nhân hóa lộ trình, tập trung vào chất lượng thực phẩm thay vì chỉ là sự kiêng khem như trước đó.

Vai trò của dinh dưỡng trong quản lý đường huyết

Trước khi đi sâu vào các khuyến nghị cụ thể, điều quan trọng là phải hiểu rõ tại sao dinh dưỡng lại được xem là một trụ cột trị liệu không dùng thuốc, đồng thời, đóng vai trò không thể thiếu trong phác đồ điều trị đái tháo đường..

Tác động trực tiếp lên kiểm soát đường huyết

Dinh dưỡng là yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp và mạnh mẽ nhất đến nồng độ đường trong máu, đặc biệt là sau các bữa ăn. Loại và lượng carbohydrate, sự hiện diện của chất xơ, protein và chất béo trong bữa ăn đều quyết định đến tốc độ và mức độ tăng đường huyết. Do đó, một chế độ ăn được thiết kế khoa học là công cụ tuyến đầu để đạt được các mục tiêu duy trì ngưỡng an toàn của đường huyết (cả đường huyết đói và sau ăn), hỗ trợ cải thiện chỉ số HbA1c.

Giảm thiểu các yếu tố nguy cơ tim mạch

Dinh dưỡng hỗ trợ giảm thiểu các yếu tố nguy cơ tim mạch ở người đái tháo đường

Bệnh đái tháo đường và bệnh tim mạch thường được xem là “những người bạn đồng hành nguy hiểm”. Người bệnh đái tháo đường có nguy cơ mắc các biến chứng tim mạch cao hơn nhiều so với người bình thường và đây cũng là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở nhóm bệnh nhân này. Một chế độ ăn được tối ưu hóa, ví dụ như ưu tiên chất béo không bão hòa (MUFA, PUFA) và hạn chế natri, có thể trực tiếp cải thiện các chỉ số lipid máu (giảm cholesterol LDL, triglyceride) và kiểm soát huyết áp, qua đó giảm thiểu nguy cơ xơ vữa động mạch và các biến cố tim mạch khác.

Cải thiện độ nhạy insulin thông qua quản lý cân nặng

Đối với đái tháo đường tuýp 2, cơ chế bệnh sinh cốt lõi là tình trạng kháng insulin, tức là các tế bào của cơ thể không còn đáp ứng hiệu quả với tín hiệu của insulin. Tình trạng này thường liên quan mật thiết đến thừa cân, béo phì, đặc biệt là sự tích tụ mỡ nội tạng. Dinh dưỡng đóng vai trò trung tâm trong việc quản lý cân nặng. Các nghiên cứu đã chứng minh rằng, việc giảm dù chỉ 5-10% cân nặng thông qua một chế độ ăn hợp lý có thể cải thiện đáng kể độ nhạy của tế bào với insulin, giúp cơ thể sử dụng đường hiệu quả hơn và ở một số trường hợp, có thể giúp giảm liều thuốc cần dùng¹.

Sự thay đổi mô hình chế độ ăn cho người tiểu đường trong hướng dẫn mới nhất

Sự thay đổi lớn nhất trong các hướng dẫn gần đây là việc thừa nhận không có một phương pháp dinh dưỡng “một kích cỡ cho tất cả”. Cách tiếp cận hiện đại đã chuyển dịch từ việc tuân thủ các quy tắc cứng nhắc sang việc lựa chọn một mô hình ăn uống phù hợp với từng cá nhân

Quan điểm cũ: Tập trung vào việc “đếm” và “loại bỏ”

Mô hình dinh dưỡng cho người đái tháo đường tập trung vào chất lượng hơn số lượng

Trong nhiều thập kỷ, cách tiếp cận dinh dưỡng cho người đái tháo đường chủ yếu tập trung vào một mô hình định lượng. Trọng tâm của mô hình này là việc đếm carbohydrate (carb counting) một cách nghiêm ngặt và sử dụng các danh sách thực phẩm trao đổi để kiểm soát chính xác lượng glucose nạp vào. Mặc dù có cơ sở khoa học, tuy nhiên cách tiếp cận này vô tình đã tạo ra một tâm lý “kiêng khem” và “sợ hãi” đối với nhiều nhóm thực phẩm, đặc biệt là trái cây và các loại tinh bột.

Hệ quả là người bệnh thường phải đối mặt với một gánh nặng tâm lý không nhỏ, cảm thấy chế độ ăn của mình bị giới hạn và đơn điệu. Điều này không chỉ làm giảm chất lượng cuộc sống, gây ra sự cô lập trong các hoạt động xã hội liên quan đến ăn uống, mà còn tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt vi chất dinh dưỡng do loại bỏ cả những thực phẩm lành mạnh. Quan trọng hơn, tính cứng nhắc của phương pháp này khiến nó khó duy trì trong dài hạn, đặc biệt là khi đặt trong bối cảnh văn hóa ẩm thực đa dạng và phong phú.

Hướng dẫn mới: Tập trung vào “mô hình” và “chất lượng”

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học mới nhất đã tạo ra một sự thay đổi mô hình trong tư duy điều trị. Hướng dẫn mới nhất từ Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (American Diabetes Association – ADA) năm 2024 đã khẳng định một cách mạnh mẽ rằng: không có một tỷ lệ đạm – béo – đường lý tưởng duy nhất cho tất cả mọi người.Trọng tâm không còn nằm ở việc kiểm soát các chất dinh dưỡng riêng lẻ, mà là việc xây dựng các mẫu thực phẩm (eating patterns) lành mạnh tổng thể. 

Do đó, ADA nhấn mạnh rằng có nhiều mô hình ăn uống khác nhau đã được chứng minh là hiệu quả, ví dụ như chế độ ăn Địa Trung Hải, chế độ ăn DASH, hay chế độ ăn chay. Sự thay đổi này mang lại sự linh hoạt to lớn, trao quyền cho người bệnh và chuyên gia dinh dưỡng để cùng nhau lựa chọn một mô hình phù hợp nhất với sở thích, văn hóa, điều kiện kinh tế và các bệnh lý đi kèm. Cách tiếp cận này chuyển trọng tâm từ sự “cấm đoán” sang sự “lựa chọn thông minh”, giúp tăng khả năng tuân thủ lâu dài và mang lại một kết quả điều trị bền vững hơn.

Cập nhật các nguyên tắc dinh dưỡng mới trong điều trị đái tháo đường

Cách tiếp cận mới này được xây dựng dựa trên các nguyên tắc khoa học cốt lõi, tập trung vào chất lượng của từng nhóm dưỡng chất thay vì chỉ là số lượng.

Carbohydrate: Chất lượng quan trọng hơn số lượng

Ưu tiên lựa chọn carbohydrate có chỉ số đường huyết thấp

Thay vì chỉ đếm số gram carb trong thực đơn, các hướng dẫn mới nhấn mạnh việc lựa chọn carbohydrate chất lượng cao với các tiêu chí: giàu chất xơ, chưa qua tinh chế và có chỉ số đường huyết (GI) thấp. Các loại carb này được hấp thu chậm hơn, giúp làm “phẳng” đường cong đường huyết sau ăn, tránh các đỉnh đường huyết gây hại và cải thiện độ nhạy insulin. Đặc biệt, chất xơ được xem là một thành phần chiến lược. ADA khuyến nghị người lớn mắc bệnh đái tháo đường nên tiêu thụ ít nhất 14g chất xơ cho mỗi 1000 kcal, với sự nhấn mạnh vào chất xơ hòa tan để cải thiện lipid máu và kiểm soát đường huyết². Do đó, cần ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt (gạo lứt, yến mạch), các loại đậu và trái cây nguyên múi nguyên miếng, đồng thời hạn chế tối đa đường thêm vào và ngũ cốc tinh chế.

Protein và chất béo: Sự linh hoạt trong lựa chọn và tỷ lệ

Protein vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cảm giác no, làm chậm quá trình hấp thu carbohydrate và duy trì khối cơ. Không có một tỷ lệ protein lý tưởng cho tất cả mọi người, nhưng việc đảm bảo đủ protein (khoảng 15 – 20% tổng năng lượng) là cần thiết. Hướng dẫn mới tiếp tục nhấn mạnh việc ưu tiên các nguồn protein nạc như cá, thịt gia cầm và đặc biệt là protein từ thực vật.

Đối với chất béo, trọng tâm là chất lượng thay vì số lượng. ADA nhấn mạnh việc thay thế chất béo bão hòa và trans fat bằng các chất béo không bão hòa (MUFA, PUFA) để cải thiện hồ sơ lipid máu và giảm nguy cơ tim mạch. Các nguồn như dầu ô liu, quả bơ, các loại hạt và cá béo (giàu Omega-3) được đặc biệt khuyến khích tăng cường trong chế độ ăn cho người đái tháo đường.

Kiểm soát lượng Natri trong chế độ ăn

Một yếu tố cần được kiểm soát chặt chẽ là Natri, do người bệnh đái tháo đường có nguy cơ rất cao mắc cao huyết áp và các bệnh tim mạch. ADA khuyến nghị nên hạn chế lượng natri tiêu thụ dưới 2300 mg/ngày. Để đáp ứng được khuyến nghị này đòi hỏi người bệnh phải hạn chế tối đa thực phẩm chế biến sẵn, đồ hộp và tập thói quen đọc kỹ nhãn dinh dưỡng để tránh những thực phẩm nhiều Natri.

Hướng dẫn xây dựng kế hoạch dinh dưỡng cá nhân hóa cho người đái tháo đường

Việc áp dụng các nguyên tắc trên vào cuộc sống hàng ngày có thể được thực hiện thông qua các công cụ và chiến lược đơn giản.

Lựa chọn mô hình ăn uống phù hợp

Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) nhấn mạnh rằng “chế độ ăn tốt nhất” chính là mô hình ăn uống mà người bệnh có thể tuân thủ một cách bền vững. Dựa trên các bằng chứng khoa học, người bệnh có thể lựa chọn một trong các mô hình sau, dưới sự tư vấn của chuyên gia dinh dưỡng, để phù hợp với sở thích, văn hóa và các bệnh lý đi kèm:

• Chế độ ăn Địa Trung Hải: Mô hình này không chỉ tập trung vào việc giàu rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu, mà còn nhấn mạnh vào việc sử dụng dầu ô liu nguyên chất làm nguồn chất béo chính và ưu tiên protein từ cá và hải sản. Chế độ ăn Địa Trung Hải đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng giúp cải thiện sức khỏe tim mạch (giảm cholesterol LDL, giảm viêm), một mục tiêu cực kỳ quan trọng ở người bệnh đái tháo đường⁵.
• Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension): Được thiết kế ban đầu để kiểm soát cao huyết áp, tập trung vào việc giảm natri và tăng cường các khoáng chất như kali, magie và canxi từ rau củ, trái cây và sữa ít béo. Do người bệnh đái tháo đường có nguy cơ tăng huyết áp rất cao nên đây cũng là lựa chọn ưu tiên, mang lại lợi ích kép cho cả đường huyết và huyết áp.
• Chế độ ăn dựa trên thực vật (Plant-based): Mô hình này nhấn mạnh việc tăng cường tối đa thực phẩm từ thực vật và hạn chế hoặc loại bỏ thực phẩm động vật. Chế độ ăn này liên quan đến việc cải thiện độ nhạy insulin, hỗ trợ giảm cân hiệu quả và cung cấp một lượng chất xơ dồi dào, rất có lợi cho việc kiểm soát đường huyết và sức khỏe đường ruột.

Công cụ trực quan bằng phương pháp “đĩa thức ăn” (Diabetes Plate Method)

“Đĩa thức ăn” – Phương pháp giúp ước lượng khẩu phần cho người đái tháo đường

Để đơn giản hóa việc áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng phức tạp vào thực tế, phương pháp “đĩa thức ăn” được ADA khuyến khích như một công cụ giáo dục trực quan, giúp kiểm soát khẩu phần và cân bằng dưỡng chất mà không cần cân đong hay tính toán phức tạp. Hãy chia một chiếc đĩa ăn tiêu chuẩn (đường kính khoảng 23cm) thành các phần với lý do khoa học rõ ràng:

• 1/2 đĩa: Dành cho các loại rau không chứa tinh bột.

Phần lớn nhất của đĩa ăn này cung cấp một lượng lớn chất xơ, vitamin và khoáng chất với lượng calo và carbohydrate rất thấp. Điều này giúp tạo cảm giác no, làm chậm quá trình hấp thu đường từ các thực phẩm khác và không gây ảnh hưởng đáng kể đến đường huyết.

• 1/4 đĩa: Dành cho các nguồn protein nạc.

Nguồn protein nạc (cá, gà bỏ da, đậu phụ, trứng) giúp duy trì khối cơ, tăng cảm giác no lâu hơn và có tác động tối thiểu đến đường huyết. Sự hiện diện của protein cũng giúp làm chậm quá trình tiêu hóa chung của bữa ăn, góp phần làm đường huyết tăng lên từ từ hơn.

• 1/4 đĩa: Dành cho các loại carbohydrate chất lượng cao.

Phần này cung cấp năng lượng cần thiết nhưng được kiểm soát chặt chẽ về khẩu phần. Ưu tiên các loại carbohydrate giàu chất xơ và có GI thấp như gạo lứt, khoai lang, yến mạch hay các loại đậu đảm bảo năng lượng được giải phóng từ từ, giúp duy trì đường huyết ổn định và tránh các đỉnh đường huyết sau ăn.

Mặc dù phương pháp “đĩa thức ăn” rất hiệu quả cho các bữa chính, tuy nhiên, chuẩn bị các bữa phụ khoa học hoặc những bữa ăn thay thế nhanh chóng mà vẫn đảm bảo các nguyên tắc trên có thể là một thách thức. Để hỗ trợ việc tuân thủ các khuyến nghị dinh dưỡng phức tạp này một cách tiện lợi, các giải pháp Dinh dưỡng Y học được phát triển dựa trên những nghiên cứu  khoa học  được xem là lựa chọn dinh dưỡng hiệu quả cho người đái tháo đường. Thực phẩm bổ sung Glucare Gold (gọi chung là “Glucare Gold”) được nghiên cứu và phát triển bởi Nutricare và Viện Dinh dưỡng Y học Nutricare Hoa Kỳ (NMNI-USA), là một minh chứng cho cách tiếp cận này.

Glucare Gold ứng dụng hệ bột đường hấp thu chậm gồm Isomaltulose và Erythritol có chỉ số đường huyết thấp đã được chứng minh lâm sàng. Cơ chế này hỗ trợ giải phóng năng lượng một cách từ từ, qua đó làm “phẳng” đường cong đường huyết sau ăn và ngăn chặn các đỉnh đường huyết đột ngột, đáp ứng mục tiêu hàng đầu trong quản lý đái tháo đường.

Bên cạnh đó, công thức còn bổ sung chất xơ hòa tan (FOS/Inulin), hoạt động như một prebiotic để nuôi dưỡng hệ vi sinh vật đường ruột khỏe mạnh – một yếu tố được khoa học chứng minh có liên quan đến việc cải thiện độ nhạy insulin. Với một hồ sơ dinh dưỡng toàn diện gồm 56 dưỡng chất, bao gồm đạm Whey và đạm thực vật dễ hấp thu, Glucare Gold không chỉ là một bữa ăn phụ, mà là một giải pháp dinh dưỡng hỗ trợ kiểm soát đường huyết ổn định và tăng cường sức khỏe tổng thể.

Kết luận

Những cập nhật trong hướng dẫn dinh dưỡng cho người đái tháo đường phản ánh một sự chuyển dịch: từ việc điều trị dựa trên quy tắc chung sang can thiệp dựa trên y học chính xác và cá nhân hóa. Dinh dưỡng không còn là một bản hướng dẫn tĩnh, mà đã trở thành một can thiệp trị liệu động, có thể được điều chỉnh và tối ưu hóa dựa trên các bằng chứng khoa học mới nhất.

Tập trung vào chất lượng carbohydrate, thành phần chất béo và mô hình ăn uống tổng thể cho thấy rằng mục tiêu không chỉ là ổn định đường huyết, mà còn là bảo vệ sức khỏe tim mạch và cải thiện các kết quả lâm sàng dài hạn. Áp dụng những nguyên tắc này, dưới sự đồng hành của chuyên gia y tế, chính là cách tiếp cận khoa học và bền vững nhất để biến dinh dưỡng thành một đồng minh đắc lực trong cuộc chiến dài hạn với bệnh đái tháo đường.